Jan Hus (1369-1415) • Boheemse Broeders

Johannes Hus

Johannes Hus ofwel Jan Hus (1369-1415) was van oorsprong een katholiek priester en theoloog. In Bohemen en Moravië in het huidige Tsjechië ontstond vanuit zijn invloed een beweging van verandering in de katholieke kerk waartoe hij behoorde. Kerkhervormer Maarten Luther (1483-1546) ging in het voetspoor van Jan Hus.

Geloofsopvattingen

Jan Hus maakte zich in zijn tijd sterk voor de status van de Bijbel. Een gezag van de Bijbel dat in zijn opvatting boven het gezag van kerkelijk leiders en boven kerkelijke structuren behoort te staan. Met het Evangelie van Jezus Christus als leidraad voor geloof en leven. Een geloofsleven dat tot uitdrukking komt in een persoonlijke relatie met God en de daarbij behorende levenshouding.

Deze geloofsopvattingen vormden de basis voor het geloof van de Boheemse broeders (en zusters) zoals deze gelovigen zichzelf noemden. En waaruit in een later stadium de Herrnhutters, de Evangelische Broedergemeente en de Lutheranen zijn voortgekomen.

Jan Hus, 1412

Daarom, jij die een gelovig christen bent,
zoek de waarheid, luister naar de waarheid,
leer de waarheid kennen, heb de waarheid lief,
spreek de waarheid, houd aan de waarheid vast,
verdedig de waarheid tot de dood toe,
want de waarheid bevrijdt je van de zonde, van de duivel,
van de dood van de ziel en tenslotte van de eeuwige dood,
die het eeuwige afscheid van Gods genade betekent.

Priestergelofte

In het jaar 1398 legde Johannes Hus zijn priestergeloften af. Hus’ charisma als theoloog en prediker spraken aan, maken ook indruk op koningin Sophia van Beieren, de tweede vrouw van koning Wenceslaus van Bohemen. Zij is onder de indruk van Hus’ prediking en inzichten, wat ertoe leidt dat Hus de hoedanigheid krijgt van hofkapelaan. Maar Hus was ook kritisch, zowel op de universiteit van Praag waar hij had gestudeerd, op het beleid van de vorstenhuizen en op de koers van de katholieke kerk.

John Wycliff (1330-1384)

Hus’ geloofsopvattingen en kritische kanttekeningen waren deels voortgekomen door de invloed van de Engelsman John Wycliff (1330-1384). Wyclif was ook een theoloog die het gezag van de Bijbel hoog aanprees, evenals de op de  Bijbel gefundeerde geloofsbelijdenis. Ook hechtte Wycliff er waarde aan dat de Bijbel als Woord van God eenvoudig en begrijpelijk verkondigd diende te worden, bij voorkeur in de taal van de mensen, en niet in het geleerde Latijn.

Verstrengeling kerkelijk en wereldlijk gezag

Wycliff had ook theologische gedachten over een eeuwige heilige hemelse Kerk, waarvan de tijdelijke aardse kerk slechts een voorschot en afspiegeling van diende te zijn. Waarbij Wycliff ook kritisch uitte zoals over de verstrengeling van kerkelijk en wereldlijk gezag. Die uitwassen als de Inquisitie en Kruistochten tot gevolg zouden gaan hebben. Het vertaalwerk van Wycliff vanuit de Vulgata (de Latijnse Bijbelvertaling) in de Engelse taal had Wycliff doen inzien dat ‘ongeleerde ongeletterde’ gelovigen ofwel leken bij de Eucharistie ook in de wijn mochten delen, en niet alleen in het brood. Wycliff was daarbij qua opvatting meer protestants dan katholiek wat betreft de Eucharistie versus het Avondmaal.

John Wycliff (1330-1384)

Vertrouw geheel en al op Christus; vertrouw geheel en al op zijn lijden; behoed je om op geen enkele andere manier gerechtvaardigd te worden dan door zijn gerechtigheid.

Beloofde vrijgeleide Jan Hus

De kanttekeningen van John Wycliff die ook Jan Hus eigen is geworden, na het bestuderen van diens aantekeningen. Ziende dat de adel en geestelijken elkaar beschermden, financierden, aan de macht hielden. Dat kerkelijk gezag verheven stond boven Bijbels gezag. Het concept van de aflaat, het geweten vrijkopen door geld. Maar dat blijft niet zonder gevolgen. Hus wordt van ketterij beticht. In 1409 wordt Hus door aartsbisschop Zbynek van Praag geëxcommuniceerd. Er gaan stemmen op om Hus zijn vrijheid te ontnemen en daarbij zijn invloed te beperken. Maar koning Wenceslaus gaat er niet toe over om zijn voormalige hofkapelaan, ongetwijfeld zijn vertrouwenspersoon te laten gevangennemen. Wenceslaus’ broer Sigismund, de Rooms-katholieke koning en keizer van het Duitse Rijk, beloofd Jan Hus een vrijgeleide, wanneer hij zich zal gaan verantwoorden voor het Concilie van Konstanz (1414-1418).

Concilie van Konstanz (1414-1418)

Nu was het niet zo dat alles bij het Concilie van Konstanz (1414-1418) ging om Johannes Hus. Eigenlijk waren Hus’ opvattingen over de kerk in de wereld en de kritiek op de praktijken van de geestelijken bijzaak. Er waren ‘belangrijkere zaken’. Want waar het bij dit concilie primair om ging was het beëindigen van een scheuring in de kerk, die plaats had gevonden in 1378. Waarvan het gevolg was dat er twee pausen ofwel kerkvaders de kerk poogden te besturen. Er was de paus van Rome en er was de paus van Avignon. In een eerder stadium, of beter gezegd lijmpoging was er ook nog een derde paus aangetreden, de kerkvader van Konstanz. Alle reden voor een concilie!

Gevangenneming Jan Hus

Maar dan de zaak van priester en theoloog Jan Hus. Ondanks de toegezegde vrijgeleide wordt Jan Hus toch gevangen gezet bij zijn aankomst in Konstanz. De vrijheid wordt hem ontnomen in het Franciscanenklooster van Konstanz, van waaruit Hus brieven gaat schrijven. Gedurende deze periode van gevangenschap broeide de onvrede in Bohemen. Keizer Sigismund ontvangt in 1415 een petitie, getekend door 50 Boheemse edelen, waarin de keizer aan de door hem afgegeven vrijgeleide voor Johannes Hus wordt herinnerd. Met daarbij het verzoek om Hus onmiddellijk op vrije voeten te stellen. Gevolgd door een tweede petitie, ondertekend door 250 prominenten uit Bohemen, Moravië en Polen.

Veroordeling en terechtstelling

Het heeft niet mogen baten. Keizer Sigismund heeft de oproep van de Boheemse edelen en prominenten uit Moravië en Polen om Hus in vrijheid te stellen naast zich neergelegd. Ook greep Sigismund niet in toen Johannes Hus tot de dood op de brandstapel werd veroordeeld. Een vonnis dat op 6 juli 1415 is voltrokken.

Ongetwijfeld heeft het bovenstaande ertoe bijgedragen dat er een afsplitsing van de katholieke kerk heeft plaatsgevonden. De volgelingen van Johannes Hus’ geloofsopvattingen werden aanvankelijk de Husietten genoemd. Breder bekend geworden als de Boheemse Broeders, de Herrnhutters en de Evangelische Broeders. Met de volgelingen van Wycliff voorlopers van protestante stromingen.

Invloed op Maarten Luther (1483-1546)

De latere kerkhervormer Maarten Luther had bewondering voor Jan Hus. Er zijn dan ook raakvlakken en overeenkomsten. Ook Luther was van origine een katholiek priester. Zijn belangstelling voor Hus blijkt eruit dat Luther de brieven en preken van Hus heeft gedateerd, geordend en gearchiveerd. Evenals Hus was ook Luther een vertaler van de Bijbel, met de visie dat Gods Woord leesbaar en verstaanbaar diende te zijn voor alle lezers en luisteraars. Ook Luther diende zich op zeker moment te verantwoorden voor zijn 95 stellingen, die hij op 31 oktober 1517 wereldkundig maakte. De datum die staat aangemerkt als het begin van de Reformatie. Maar waarvoor hij zich vergelijkbaar met Johannes Hus moest verantwoorden voor de Rijksdag van 1521, ten overstaan van keizer Karel V. ‘Toen de verzamelde geestelijkheid smeekte om Luther levend te verbranden, antwoordde Karel V: “Ik zal niet blozen als Sigismund’.

Jan Hus (wiens achternaam ‘gans’ betekent) schreef vanuit de gevangenis:

‘Eerst hebben ze voor de gans strikken gespannen. De gans, een mak dier, een tamme vogel, maar geen hoogvlieger, is er niet in geslaagd hun strikken te verbreken. Maar andere vogels, die door Gods genade en hun bouw wel hoog kunnen vliegen, zullen hun hinderlagen vernietigen’.

Maarten Luther zinspeelde hier in 1531 op:

‘Johannes Hus heeft over mij voorspeld: gij zult een gans braden, maar over honderd jaar zult gij een zwaan horen zingen, die zult gij moeten verdragen’.

Bronnen:

EBG

www.christianitytoday

Geef een antwoord

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Abonneren