Moreau orgel Sint Janskerk Gouda

Sint Janskerk Gouda

In de Sint Janskerk van Gouda staan meerdere orgels uit verschillende perioden en voor verschillende doeleinden. Het hoofdorgel van de Sint Janskerk is gebouwd tussen 1732 en 1736 door Jacob François Moreau en is op 13 mei 1736 in gebruik genomen. Meerdere orgelbouwers hebben nadien aan het Moreau-orgel gewerkt voor onderhoud, uitbreidingen en aanpassing aan de behoeften van de tijd.

Kaarsjesavond Gouda

Vrijdagavond 16 december 2022 bezochten we evenals een aantal jaar geleden de Kaarsjesavond van Gouda. Vrijwel de gehele binnenstad is dan verlicht met kaarslicht achter de ramen van huizen en winkeletalages. Met prominent op het stadhuisplein de door Noorse zusterstad Kongsberg geschonken kerstboom. Een traditie die in ere wordt gehouden sinds 1956, waarbij de burgemeester van Gouda de kerstboomverlichting ontsteekt en vervolgens achter de ramen van het Goudse stadhuis alle kaarsen gaan branden. In de Goudse Schouwburg een concert van het Noorse Kongbergs Byorkester en op de straten en pleinen muzikale gezelschappen uit de stad en regio.

Goudse Sint Janskerk

Bij deze gelegenheid liepen we ook de Goudse Sint Jan, de grote kerk in het hart van de stad binnen. Waar ‘goede doelen kramen’ in Kerstsfeer stonden opgesteld met van alles en nog wat. Onze blik was naar omhoog, naar het orgel dat niet bespeeld werd maar wel in de afrondende fase van een restauratie.

Sint Janskerk Gouda
Het hoofdorgel van de Goudse Sint Jan Kerk, gebouwd door Jacob François Moreau en in gebruik genomen in 1732

Het orgelfront

Wat opvalt aan het orgel zijn de prominent zichtbare grote orgelpijpen, en het ontbreken van velden met kleinere pijpen, zoals je dat veelal bij Nederlandse orgels ziet. Met een onderverdeling in een hoofdwerk, een bovenwerk en een rugwerk. De grote torens deel uitmakend van de basregisters, de ‘bastorens’. Niet bij het orgel in de Sint Jan van Gouda: de grote labiaalpijpen maken deel uit van het prestantregister van het hoofdwerk. Om precies te zijn, de Prestant 16’. In het rugwerk, de onderkas van het orgel wordt deze stijl voortgezet, typerend voor de bouwstijl van de zuidelijke Nederlanden. De overige stemmen bevinden zich achter deze frontpijpen, inclusief de bassen en het bovenwerk.

Jacob François Moreau

Het orgel is gebouwd door Jacob François Moreau (1684-1751), geboren in destijds de zuidelijke Nederlanden, beter gezegd Vlaanderen. Maar rond zijn dertigste levensjaar heeft Moreau zich in Rotterdam gevestigd. Na de oplevering van het orgel in Gouda in 1736, dat voor zover bekend het grootste orgel van zijn hand is, bouwde Moreau nog een aantal kleinere orgels in ons land. Zijn zoon, Johannes Jacobus volgde hem op als orgelbouwer en verrichtte ook enkele restauraties aan het orgel van de Gouda.

Moreau-orgel Sint Janskerk

Na de bouw in de periode 1732 tot 1736 hebben door meerdere orgelbouwers aan het Moreau-orgel van de Sint Janskerk gewerkt voor onderhoud, uitbreiding en aanpassing. Mede omdat ook kerkmuziek en orgelmuziek zich door de eeuwen heen zich voortdurend blijft ontwikkelen, en daarmee ook de gewenste klankkleur, sterkte, toonhoogte van verschillende stemmen.

Zo hebben onder andere Hermanuss Hess (broer van Joachim Hess, de toenmalige organist en beiaardier van de Sint Jan), N.A. Lohman (die de huidige speeltafel bouwde), C.G.F. en J.F. Witte (zij voegden de huidige tongwerken toe) en Fa. J. de Koff (die het bovenwerk van het orgel in een zwelkast plaatste).

In de periode van 1959-1960 is het orgel door de Firma D.A. Flentrop gerestaureerd, een volgend restauratie heeft plaatsgevonden van 1976-1981 door Orgelbouw Ernst Leeflang. Gevolgd door Orgelmakerij Gebr. Reil BV waarbij er wederom restauratie van het eeuwenoude pijpwerk heeft plaatsgevonden.

Restauraties en aanpassingen

Zoals ieder instrument behoeft ook een kerkorgel onderhoud, dat blijkt wel uit het bovenstaande. En aanpassing aan de tijd. Zo is begin 2012 de winddruk weer ingesteld op de oorspronkelijk hogere druk van ca. 97 mm waterkolom, waarop ook de  intonatie van het orgel weer is aangepast. Want de winddruk is van invloed zowel op volume, toonhoogte en klankkleur. Bij de volgende fase van deze restauratie zijn ook de tongwerken en de werking van de zwelkast verbeterd. Deze restauratie is afgerond in 2016. In 2021 is er wederom een groot onderhoudsproject van start gegaan, nu door de Gebroeders Van Vulpen uit Utrecht. Waaronder de restauratie van een aantal balgen, de longen van het orgel, aanpassingen aan het zwelwerk, het klavierwerk en de windvoorziening van de 16 voet frontpijpen.

Heringebruikname

Op vrijdagavond 6 januari 2023 heeft de heringebruikname van het orgel plaatsgevonden met uitleg door de orgel- en pianocommissie, de orgelbouwers en een indrukwekkende demonstratie door stadsorganist Gerben Budding. Met werken van Max Reger, Felix Mendelssohn-Bartholdy en Cesar Franck.

Heringebruikname Moreau-orgel Gouda
Programma van de heringebruikname van het Moreau-orgel te Gouda op vrijdagavond 6 januari 2023

Lees  hier meer van stadsorganist Gerben Budding en Moreau-orgel